انواع پتوز

انواع پتوز به افتادگی غیرطبیعی پلک بالاست که می‌تواند یک یا هر دو چشم را درگیر کند. شدت این وضعیت می‌تواند از یک مشکل زیبایی ساده تا اختلالی که روی بینایی تأثیر می‌گذارد، متفاوت باشد. پتوز ممکن است در هر سنی بروز کند، اما در نوزادان و افراد مسن شایع‌تر است. شناخت دقیق انواع پتوز و دلایل ایجاد آن، نقش مهمی در انتخاب روش درمانی مناسب دارد. در ادامه به بررسی کامل انواع پتوز، علت‌ها و روش‌های پیشگیری از این مشکل چشمی می‌پردازیم.

انواع پتوز

همانطور که مطالعه کردید پتوز به معنای افتادگی پلک بالاست و بسته به علت ایجاد آن، به چند دسته تقسیم می‌شود. شناخت دقیق هر نوع پتوز به تشخیص درست و انتخاب روش درمانی مناسب کمک می‌کند. در ادامه، انواع پتوز و ویژگی‌های هر کدام را بررسی می‌کنیم.

1. پتوز اکتسابی (Acquired Ptosis)

   پتوز اکتسابی معمولاً در بزرگسالان و افراد مسن رخ می‌دهد و به دلیل ضعف یا کشیدگی عضله لواتور پلک ایجاد می‌شود. این نوع پتوز می‌تواند ناشی از افزایش سن، استفاده طولانی از لنزهای تماسی یا جراحی‌های قبلی چشم باشد. در پتوز اکتسابی، عملکرد عضله هنوز طبیعی است اما پلک به‌تدریج افتاده و ظاهر چشم تغییر می‌کند. درمان معمولاً جراحی ترمیمی پلک است که نتایج بسیار رضایت ‌بخشی دارد.

2. پتوز مادرزادی (Congenital Ptosis)

   پتوز مادرزادی از بدو تولد وجود دارد و به دلیل نقص یا ضعف عضله لواتور ایجاد می‌شود. این نوع پتوز ممکن است یک‌طرفه یا دوطرفه باشد و شدت آن از خفیف تا شدید متغیر است. در موارد شدید، کودک برای دید بهتر مجبور به بالا بردن ابرو یا خم کردن سر است. درمان غالباً جراحی است و هدف آن بهبود میدان دید و تقارن پلک‌ها می‌باشد.

3. پتوز عصبی (Neurogenic Ptosis)

   در پتوز عصبی، عملکرد پلک به دلیل اختلال در اعصاب کنترل‌کننده آن مختل می‌شود، به‌ویژه عصب سوم مغزی. این نوع پتوز ممکن است به‌صورت ناگهانی ظاهر شود و با علائمی مانند دوبینی، افتادگی یک‌طرفه پلک یا انحراف چشم همراه باشد. از علل شایع می‌توان به سکته مغزی، دیابت، سندرم هورنر و تومورهای مغزی اشاره کرد. درمان بستگی به علت زمینه‌ای دارد و گاهی با بهبود عملکرد عصبی، افتادگی پلک نیز تا حدی رفع می‌شود.

4. پتوز عضلانی (Myogenic Ptosis)

   پتوز عضلانی ناشی از اختلال در خود عضله پلک است. بیماری‌هایی مانند میاستنی گراویس، دیستروفی عضلانی و سایر میوپاتی‌ها می‌توانند عامل ایجاد این نوع پتوز باشند. این فرم معمولاً با خستگی پلک در طول روز بدتر می‌شود و ممکن است با ضعف عضلانی یا دوبینی همراه باشد. درمان شامل مدیریت بیماری زمینه‌ای و در موارد پایدار، جراحی عضله لواتور یا تعلیق پلک به پیشانی است.

5.  پتوز تروما (Traumatic Ptosis)

   پتوز تروما در اثر آسیب فیزیکی به پلک، عضله لواتور یا اعصاب مرتبط ایجاد می‌شود. ضربه مستقیم، تصادف یا جراحی‌های قبلی از عوامل شایع آن هستند. شدت پتوز تروماتیک بستگی به میزان آسیب دارد؛ آسیب‌های خفیف ممکن است با زمان بهبود یابند، اما آسیب‌های شدید نیازمند جراحی ترمیمی هستند.

6. پتوز بعد از جراحی (Post-Surgical Ptosis)

   پتوز بعد از جراحی معمولاً پس از عمل‌های چشم، بلفاروپلاستی یا جراحی‌های پلک ایجاد می‌شود. این نوع پتوز ممکن است موقتی یا دائم باشد و به دلیل تورم، آسیب به عضله یا عصب و تغییر در ساختار پلک رخ دهد. اغلب موارد خفیف به مرور زمان بهتر می‌شوند، اما پتوز شدید ممکن است نیاز به اصلاح جراحی داشته باشد.

7. پتوز ناشی از تزریق بوتاکس (Botulinum-Induced Ptosis)

   پتوز ناشی از بوتاکس زمانی رخ می‌دهد که بوتاکس به‌طور ناخواسته به عضله پلک یا اطراف آن نفوذ کند. این نوع پتوز معمولاً موقت است و چند هفته تا چند ماه طول می‌کشد تا عضله پلک عملکرد طبیعی خود را باز یابد. درمان حمایتی شامل قطره چشمی، ماساژ ملایم و صبر برای رفع اثر دارو است.

علت بروز پتوز مخفی

پتوز مخفی (Hidden Ptosis) حالتی است که افتادگی پلک در نگاه اول چندان قابل مشاهده نیست، اما در هنگام خستگی یا نگاه به پایین بیشتر نمایان می‌شود. این نوع پتوز معمولاً در افرادی دیده می‌شود که عضلات پلک هنوز توانایی نسبی دارند اما عملکرد آن‌ها در طول روز کاهش می‌یابد.
علت اصلی پتوز مخفی می‌تواند ضعف خفیف عضله لواتور، مشکلات عصبی خفیف یا حتی افتادگی ابرو باشد که باعث می‌شود پلک پایین‌تر به نظر برسد. در برخی موارد، این نوع پتوز با افتادگی پوست یا چربی پلک اشتباه گرفته می‌شود. تشخیص دقیق آن معمولاً با معاینه تخصصی توسط جراح پلاستیک چشم یا فوق‌تخصص افتالموپلاستی انجام می‌شود. در صورت عدم درمان، پتوز مخفی ممکن است به‌تدریج پیشرفت کند و تبدیل به پتوز آشکار گردد.

علت پتوز مادرزادی

پتوز مادرزادی از بدو تولد وجود دارد و معمولاً به دلیل رشد ناقص یا عملکرد ضعیف عضله لواتور ایجاد می‌شود. در بسیاری از موارد، این عارضه به‌صورت ژنتیکی به ارث می‌رسد و ممکن است با سایر ناهنجاری‌های چشمی همراه باشد.
اگر شدت پتوز زیاد باشد، ممکن است نوزاد برای دیدن مجبور شود سر خود را به عقب ببرد یا ابروهایش را بالا دهد تا دید خود را حفظ کند؛ این وضعیت در صورت عدم درمان، منجر به تنبلی چشم (آمبلیوپی) می‌شود.
درمان پتوز مادرزادی معمولاً جراحی است و هدف از آن بهبود میدان دید و تقارن چهره می‌باشد. زمان مناسب جراحی بسته به شدت افتادگی و سلامت عمومی کودک تعیین می‌شود. در موارد خفیف، ممکن است درمان تا بعد از سنین مدرسه به تأخیر بیفتد، اما در موارد شدید، جراحی زودهنگام توصیه می‌شود تا رشد بینایی طبیعی حفظ گردد.

راه‌های پیشگیری از انواع پتوز

اگرچه در پتوز مادرزادی پیشگیری خاصی وجود ندارد، اما در نوع اکتسابی می‌توان با رعایت چند نکته ساده از بروز یا تشدید آن جلوگیری کرد. نخست، محافظت از چشم در برابر ضربه، نور شدید و استفاده طولانی از لنزهای تماسی از اهمیت بالایی برخوردار است. همچنین، انجام معاینه‌های منظم چشمی و توجه به تغییرات پلک، می‌تواند به تشخیص زودهنگام پتوز کمک کند.
در مورد افرادی که دچار پتوز ناشی از افزایش سن یا ضعف عضلانی هستند، مراقبت از عضلات چشم، خواب کافی و تغذیه مناسب (حاوی ویتامین‌های A و E) می‌تواند روند افتادگی را کندتر کند. همچنین، افرادی که عمل جراحی چشم یا تزریق بوتاکس انجام داده‌اند باید مراقب باشند تا آسیب به عضلات یا اعصاب پلک وارد نشود. آگاهی و پیگیری منظم از علائم اولیه، کلید اصلی پیشگیری از پیشرفت پتوز است.