تیروئید چشمی که با نام های Graves’ orbitopathy یا Thyroid Eye Disease (TED) نیز شناخته میشود، یکی از عوارض خودایمنی مرتبط با اختلالات تیروئید است. در این وضعیت، سیستم ایمنی بدن به بافتهای اطراف چشم حمله میکند و باعث التهاب، تورم و تغییراتی در ساختار عضلات و بافت چربی میشود. اگر درمان مناسب انجام نشود، ممکن است عوارضی چون دوبینی، کاهش بینایی یا تغییر شکل چشم رخ دهد.
تیروئید چشمی میتواند تأثیر مهمی بر کیفیت زندگی بیماران داشته باشد؛ علاوه بر علائم فیزیکی، اضطراب و نگرانی درباره ظاهری چهره و بینایی، فشار روانی قابل توجهی وارد میکند. مطالعات اخیر نشان میدهند که درک پزشکی و ارتباط صحیح با بیمار در مسیر درمان بسیار مهم است.
تیروئید چشمی چیست؟
تیروئید چشمی نوعی اختلال التهابی خودایمنی است که معمولاً در پی بیماری گریوز، یعنی پرکاری غده تیروئید، بروز میکند. در این وضعیت، سیستم ایمنی بدن به اشتباه به بافتها و عضلات اطراف چشم حمله کرده و باعث التهاب، تورم و تغییر در ظاهر چشمها میشود. یکی از مشخصترین نشانههای تیروئید چشمی، بیرونزدگی یا برآمدگی چشمها (اگزفتالمی) است که ممکن است در یک یا هر دو چشم دیده شود. علاوه بر تغییر در ظاهر، این بیماری میتواند منجر به خشکی چشم، دوبینی، قرمزی، و در موارد پیشرفتهتر، آسیب به بینایی شود.
تیروئید چشمی بیشتر در افرادی دیده میشود که دچار پرکاری تیروئید ناشی از بیماری گریوز هستند، اما در برخی موارد ممکن است در افراد با عملکرد طبیعی یا حتی کمکار تیروئید نیز بروز کند. ترک سیگار، کنترل دقیق سطح هورمونهای تیروئید و مراجعه به پزشک متخصص در مراحل اولیه میتواند نقش مهمی در کاهش شدت علائم و پیشگیری از عوارض چشمی ایفا کند. تشخیص زودهنگام و درمان مناسب معمولاً به بهبود وضعیت و بازگشت ظاهر طبیعی چشمها کمک میکند.
چگونه فرد تیروئید چشمی مبتلا میشود؟
تیروئید چشمی معمولاً بهدلیل واکنش غیرطبیعی سیستم ایمنی بدن ایجاد میشود. در این بیماری، سیستم ایمنی به اشتباه بافتها و عضلات اطراف چشم را بهعنوان عامل بیگانه شناسایی کرده و به آنها حمله میکند. این واکنش خودایمنی اغلب در افرادی دیده میشود که به بیماری گریوز یا همان پرکاری تیروئید مبتلا هستند. در اثر این حمله، بافتهای پشت چشم دچار التهاب و تورم میشوند و در نتیجه چشمها از حد معمول بیرونزده به نظر میرسند.
عوامل مختلفی میتوانند احتمال بروز تیروئید چشمی را افزایش دهند. از جمله این عوامل میتوان به ژنتیک، جنسیت (بیشتر در زنان دیده میشود)، مصرف دخانیات، استرس شدید، و درمانهای خاص پرکاری تیروئید مانند ید رادیواکتیو اشاره کرد. همچنین، نوسانات سطح هورمونهای تیروئید در بدن میتواند به تشدید علائم منجر شود. به همین دلیل کنترل دقیق عملکرد تیروئید و پرهیز از عوامل خطرزا در افراد مستعد نقش مهمی در پیشگیری از ابتلا یا کاهش شدت بیماری دارد.
علائم بیماری تیروئید چشمی
بیماری تیروئید چشمی میتواند با طیف گستردهای از علائم چشمی ظاهر شود و در صورت عدم درمان بهموقع، سلامت بینایی را تهدید کند. از شایعترین نشانههای این عارضه میتوان به خشکی و سوزش چشم، احساس وجود جسم خارجی، تورم یا پفکردگی پلکها، قرمزی سفیدی چشم (ملتحمه) و در برخی موارد احساس درد یا فشار در پشت چشمها اشاره کرد. در مراحل پیشرفتهتر، ممکن است چشمها برجستهتر از حد معمول به نظر برسند یا بیمار هنگام نگاه به اطراف دچار دوبینی یا تاری دید شود.
این علائم معمولاً در مرحله فعال یا حاد بیماری بروز پیدا میکنند؛ بنابراین افراد مبتلا به پرکاری یا کمکاری تیروئید باید بهطور منظم تحت نظر پزشک متخصص غدد قرار گیرند تا از نوسانات هورمونی و تشدید التهاب جلوگیری شود. رعایت چند نکته ساده نیز در کنترل علائم مؤثر است: پرهیز کامل از سیگار و قرار نگرفتن در معرض دود آن، کاهش استرس، مصرف متعادل نمک، استفاده از عینک آفتابی در محیط بیرون و حفظ رطوبت چشمها. همچنین افرادی که زمینه بیماریهای خودایمنی دارند باید بیشتر مراقب باشند، زیرا حتی در موارد تیروئید کمکار با منشأ خودایمنی نیز ممکن است نشانههایی مشابه تیروئید چشمی بروز کند.
تشخیص تیروئید چشمی توسط دکتر جمشیدیان
تشخیص تیروئید چشمی نیازمند بررسی دقیق علائم بالینی، معاینه فیزیکی چشمها و انجام آزمایشهای تخصصی است. در مرحله اول، پزشک با مشاهده علائمی مانند برجستگی چشمها، تورم پلکها، قرمزی ملتحمه، دوبینی یا احساس فشار در پشت چشم به بیماری مشکوک میشود. سپس برای ارزیابی عملکرد غده تیروئید، آزمایشهای خونی شامل اندازهگیری سطح هورمونهای TSH، T3 و T4 و همچنین بررسی آنتیبادیهای ضد تیروئیدانجام میگیرد تا مشخص شود آیا فرد دچار پرکاری یا کمکاری تیروئید است.
در ادامه، برای بررسی دقیقتر میزان درگیری بافتهای چشمی، ممکن است از تصویربرداریهای پزشکی مانند CT Scan یا MRI از ناحیه چشم و کاسه چشم استفاده شود. این تصاویر به پزشک کمک میکنند تا ضخامت عضلات چشم، وجود التهاب یا فشار بر عصب بینایی را ارزیابی کند. گاهی نیز آزمون اندازهگیری میزان بیرونزدگی چشم (Exophthalmometry) انجام میشود تا شدت بیماری تعیین گردد. در مجموع، تشخیص زودهنگام و دقیق تیروئید چشمی نقش بسیار مهمی در پیشگیری از آسیبهای بینایی و کنترل علائم دارد.
روش درمان تیروئید چشمی
درمان تیروئید چشمی بسته به شدت بیماری، مرحله پیشرفت و وضعیت عملکرد غده تیروئید در هر فرد متفاوت است. هدف اصلی درمان، کاهش التهاب، کنترل علائم چشمی و پیشگیری از آسیبهای بینایی است. در مراحل اولیه که علائم خفیف هستند، معمولاً درمانهای محافظهکارانه توصیه میشود؛ از جمله استفاده از قطرههای اشک مصنوعی برای رفع خشکی چشم، کمپرس سرد برای کاهش تورم و التهاب، استفاده از عینک آفتابی در فضای باز و خوابیدن با سر بالاتر از بدن برای کاهش فشار در اطراف چشم. همچنین ترک سیگار و کنترل استرس از عوامل کلیدی در کنترل روند بیماری محسوب میشوند، زیرا سیگار شدت علائم را بهطور چشمگیری افزایش میدهد.
در موارد متوسط تا شدید، ممکن است پزشک از درمانهای دارویی یا جراحی استفاده کند. کورتونها یا داروهای ضدالتهاب سیستمیک برای کاهش التهاب عضلات و بافت اطراف چشم تجویز میشوند. در شرایطی که پاسخ به دارو مناسب نباشد، از روشهایی مانند پرتودرمانی کاسه چشم (orbital radiotherapy) یا جراحی دکمپرشن اربیتال (کاهش فشار در پشت چشم) برای آزادسازی فضای بافتی و محافظت از عصب بینایی استفاده میشود. در برخی بیماران نیز جراحیهای ترمیمی مانند اصلاح موقعیت پلک یا عضلات چشم برای بهبود ظاهر و بینایی انجام میگیرد. درمان تیروئید چشمی نیازمند همکاری نزدیک بین متخصص غدد و چشمپزشک است تا هم فعالیت تیروئید کنترل شود و هم سلامت چشمها حفظ گردد.
